Кран сонгоход анхаарах 10 үндсэн үзүүлэлт

Краныг өргөх, шилжүүлэх ачааны төрөл, технологийн процесс, ажлын байрны зохион байгуулалтаас хамааруулан сонгоно:

• Гүүрэн кран (Overhead Crane): Үйлдвэр, цех, дулааны станц, засварын газар дотор хана, баганын дагуух зам дээр байрладаг үндсэн шийдэл.
• Вандан кран (Gantry Crane): Гадаа талбай, төмөр замын чингэлэг терминал, задгай агуулах болон барилгагүй задгай бүсэд тохиромжтой.
• Өнгийц болон суман кран (Jib Crane): Тодорхой ажлын байр, суурь машины ойролцоо хэсэгчилсэн өргөлтөд ашиглагддаг.
• Хагас вандан кран (Semi-gantry): Нэг тулгуур нь барилгын баганад, нөгөө нь газар дээрх зам дээр явах хосолмол хэлбэр.

Кран сонгох үндсэн суурь үзүүлэлт. Ачааны хамгийн их жин болон оосорлох хэрэгсэл (траверс, грейфер, соронзон өргөгч)-ийн жинг заавал нэмж тооцно:

• Нэрлэсэн даац (SWL - Safe Working Load): Үйлдвэрлэлийн хамгийн хүнд ачааг аюулгүй өргөх боломжит хэмжээ.
• Үндсэн ба туслах өргүүр: Их даацын крануудад үндсэн дэгээ (жишээ нь 50т) болон хурдан ажиллагаатай туслах дэгээ (жишээ нь 10т) хослуулан суурилуулснаар ажлын бүтээмж 40-60% нэмэгддэг.

Гүүрэн болон вандан краны хоёр талын замын төмрийн тэнхлэг хоорондын зай (S, метр). Барилгын зураг төсөл болон талбайн бодит геометр хэмжээстэй нарийн тохирох ёстой:

• Гүүрэн краны хувьд цехийн даацын баганын байрлал, алгасалтын стандарт (10.5м, 16.5м, 22.5м, 28.5м, 34.5м гэх мэт) баримтална.
• Вандан краны хувьд гадаа талбайн өргөн, төмөр зам, авто зам болон шаардлагатай консолын уртаас хамаарч тогтооно.

Дэгээний доод цэгээс дээд хязгаарын түвшин хүртэлх босоо зай (H, метр). Өргөх өндрийг дутуу тооцох нь дэгээ ачаанд хүрэхгүй байх эрсдэл үүсгэдэг:

• Дэгээний ажлын хамгийн доод цэг (зоорь, суваг, нүх) хүртэлх буулгах гүн.
• Үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийн өндөр дээгүүр ачааг саадгүй өнгөрөөх аюулгүйн цэвэр зай.
• Краны өөрийн бүтээцийн өндөр, тааз болон фермийн доод түвшинтэй мөргөлдөхгүй байх хэмжээ.

Кран сонгоход хамгийн түгээмэл гаргадаг алдаа нь ажлын горимыг дутуу үнэлэх явдал юм. ISO 4301, FEM 9.511 ангиллын дагуу краны ашиглалтын эрчим, ачааллын түвшнээр ангилна:

• Хөнгөн горим (ISO A3 - A4, FEM 1Bm - 1Am): Сэлбэг агуулах, бага давтамжтай засварын тасагт жилд цөөн удаа ашиглагддаг кран.
• Дунд горим (ISO A5, FEM 2m): Ерөнхий үйлдвэрлэлийн цех, угсрах цех, өдөрт 1 ээлж тогтмол ажилладаг кран.
• Хүнд горим (ISO A6 - A7, FEM 3m - 4m): Баяжуулах фабрик, төмөрлөгийн цех, чингэлэг терминал зэрэг тасралтгүй 2-3 ээлжээр их ачаалалтай ажилладаг кран.
• Маш хүнд горим (ISO A8, FEM 5m): Хайлуулах зуух, төмөр хайлуулах металлургийн тусгай кранууд.

Краны өргөх, тэргэнцрийн явах, гүүрийн явах хурд нь үйлдвэрлэлийн бүтээмж болон аюулгүй ажиллагаанд шууд нөлөөлдөг:

• Нарийн угсралтын ажилд ачааг миллиметрийн нарийвчлалтай байрлуулах бичил хурд (Creep speed) заавал шаардагдана.
• Орчин үеийн крануудад бүх хөдөлгөөнийг давтамж хувиргагч (VFD Inverter)-оор удирдсанаар хурдыг 0-оос дээд хязгаар хүртэл жигд тохируулж, ачааны савлагааг зогсоодог.

Ажлын орчин, ачааны хэмжээ, операторын аюулгүй байдлыг хангах удирдлагын хэлбэрийг зөв сонгох:

• Кабин удирдлага (Cabin Control): Өндөр хурдтай, өндөр алсалттай, гадаа талбайн болон халуун цехийн крануудад тохиромжтой (агааржуулагч, халаалттай).
• Унжуурган удирдлага (Pendant Control): Цехийн шалан дээрээс краны дагуу алхан удирдах зардал багатай шийдэл.
• Радио зайн удирдлага (Wireless Radio Remote): Оператор аюулгүй зайнаас харах өнцгөө чөлөөтэй сонгож удирдах боломж олгодог хамгийн түгээмэл, бүтээмжтэй шийдэл.
• Автомат / Хагас автомат PLC удирдлага: Тусгай технологийн автомат дамжлага бүхий орчин үеийн ухаалаг үйлдвэрүүдэд ашиглагдана.

Монгол орны эрс тэс уур амьсгал болон үйлдвэрийн тусгай нөхцөлийг краны зураг төсөлд онцгойлон тусгах шаардлагатай:

• Хүйтний тэсвэр: Өвлийн улиралд гадаа -40°C хүйтэнд ажиллах металл бүтээцийн гангийн марк (09Г2С, Q355ND гэх мэт) болон хүйтэнд тэсвэртэй кабель, тосолгооны материал.
• Орчны тоосжилт, чийг: Цахилгаан хөдөлгүүр ба самбарын хамгаалалтын зэрэг IP55, IP65 байх шаардлага.
• Тэсрэх аюултай орчин: Нефть, химийн үйлдвэрүүдэд Ex-proof (Тэсрэлтээс хамгаалагдсан) сертификаттай краны хийц.

Кран сонгохдоо тухайн барилгын багана, краны дам нуруу болон суурийн даацыг заавал тооцох ёстой:

• Дугуйн хамгийн их ачаалал (Max Wheel Load): Барилгын тулгуур багана ба краны зам төмөрт үзүүлэх даралтын хэмжээ.
• Зам төмрийн марк (Rail Profile): Краны даац, дугуйн диаметрээс хамаарч P43, P50, QU70, QU80, QU100 зэрэг стандартын зам төмрийг зөв тохируулах.

Зөвхөн анхны худалдан авах үнийг бус, 20-30 жилийн ашиглалтын хугацаан дахь цахилгаан эрчим хүч, сэлбэг, засварын зардлыг хамтатган үнэлэх:

• Заавал байх аюулгүйн хамгаалалт: Өргөх өндрийн хязгаарлагч, хэт ачааллын хязгаарлагч (Overload limiter), гүүр ба тэргэнцрийн лазер мөргөлдөөний мэдрэгч, салхины автомат хавчигч (вандан краны хувьд).
• Сэлбэгийн бэлэн байдал ба үйлчилгээ: Дотоодын зах зээл дээр түргэн хугацаанд нийлүүлэгдэх сэлбэг хэрэгсэл, баталгаат засварын инженерүүдийн үйлчилгээ.