Краны зам төмрийн төрөл, зориулалт, сонголт
2026.10.30
Краны зам төмөр нь гүүрэн, вандан болон бусад төрлийн явах механизмтай өргөх байгууламжийн хөдөлгөөнийг чиглүүлж, дугуйнаас ирэх босоо болон хэвтээ ачааллыг тулгуур хийцэд дамжуулах зориулалттай үндсэн эд анги юм. Краны зам төмрийн төрөл, хэмжээ, материал, бэхэлгээ, угсралтын нарийвчлал нь краны хөдөлгөөний тогтвортой байдал, дугуйн элэгдэл, механизмын найдвартай ажиллагаа болон ашиглалтын аюулгүй байдалд шууд нөлөөлдөг. Үйлдвэрлэл, уул уурхай, металлург, агуулах, барилгын салбарын крануудын даац, ажлын горим, дугуйн ачааллаас хамааран тохирох зам төмрийг стандартын дагуу сонгох шаардлагатай.
1. Краны зам төмрийн үндсэн төрлүүд
QU төрлийн зам төмөр нь кран болон хүнд даацын өргөх байгууламжийн зориулалтаар үйлдвэрлэгддэг тусгай өргөн толгойтой, бат бөх хөндлөн огтлолтой ган зам төмөр юм (YB/T 5055 стандарт):
- QU70: Дунд болон хүнд даацын (10т - 32т) гүүрэн болон вандан кранд
- QU80: Хүнд даацтай (32т - 50т), өндөр дугуйн ачаалалтай үйлдвэрийн кранд
- QU100: Маш хүнд даацын (50т - 100т) баяжуулах фабрик, металлургийн цехийн кранд
- QU120: Онцгой хүнд нөхцөлд ажиллах (100т - 300т+) аварга том өргөх байгууламжид
P төрлийн зам төмөр нь төмөр зам болон үйлдвэрлэлийн тээврийн зориулалттай бөгөөд хөнгөн болон дунд даацын кран, тэргэнцрийн замд өргөн ашиглагддаг (GB/T 11264, GB/T 2585):
- P24: Хөнгөн даацын таль болон тэргэнцрийн явах зам (24.46 кг/м)
- P38: Үйлдвэрлэлийн цехийн хөнгөн кран болон тэрэгний зам (38.73 кг/м)
- P43: Бага болон дунд даацын (3.2т - 16т) гүүрэн краны үндсэн зам (44.65 кг/м)
- P50: Харьцангуй өндөр ачаалалтай үйлдвэрлэлийн болон краны зам (51.51 кг/м)
Зарим төрлийн бага даацын кран, цахилгаан таль, тэргэнцрийн замд дөрвөлжин огтлолтой ган хийцийг замын дам нуруунд шууд гагнан ашигладаг. Хийцийн хувьд энгийн боловч дугуйн хүрэлцэх гадаргуугийн контакт даралт их байдаг тул даацын нарийн тооцоо шаардлагатай.
2. Краны зам төмрийн үндсэн хэмжээ, жин
| Зам төмрийн марк | Толгойн өргөн (мм) | 1 метрийн жин (кг/м) | Түгээмэл хэрэглээ |
|---|---|---|---|
| P24 | 51.0 | 24.46 | Краны тэргэнцэр, хөнгөн үйлдвэрлэлийн зам |
| P38 | 68.0 | 38.73 | Үйлдвэрлэлийн зам, дунд тэргэнцэр |
| P43 | 70.0 | 44.65 | Гүүрэн кран, дунд даацын үйлдвэрлэлийн зам |
| P50 | 70.0 | 51.51 | Үйлдвэрлэлийн болон дунд гүүрэн краны зам |
| QU70 | 70.0 | 52.80 | Гүүрэн болон вандан кран (10т - 32т) |
| QU80 | 80.0 | 63.69 | Хүнд даацын гүүрэн кран (32т - 50т) |
| QU100 | 100.0 | 88.96 | Маш хүнд даацын уул уурхай, металлургийн кран (50т - 100т) |
| QU120 | 120.0 | 118.10 | Онцгой их даацын цутгуурын ба портын кран (100т+) |
3. QU болон P төрлийн зам төмрийн ялгаа
| Үзүүлэлт | QU төрлийн зам төмөр | P төрлийн зам төмөр |
|---|---|---|
| Үндсэн зориулалт | Краны зориулалтын тусгай зам | Төмөр зам, үйлдвэрлэлийн зам |
| Толгойн хийц | Өргөн, хавтгай толгойтой (краны цилиндр дугуйд нийцсэн) | Конус хэлбэрийн бөөрөнхий толгойтой (вагоны дугуйд нийцсэн) |
| Түгээмэл төрөл | QU70, QU80, QU100, QU120 | P24, P38, P43, P50 |
| Хэрэглээ | Хүнд даацын гүүрэн болон вандан кран | Хөнгөн кран, тэргэнцэр, үйлдвэрийн тээвэр |
| Сонголтын үндэслэл | Дугуйн их даралт, контакт ачаалал, хийцийн бат бэх | Бага дугуйн ачаалал, хэмнэлттэй шийдэл |
4. Зам төмөр сонгоход анхаарах 5 үндсэн үзүүлэлт
Краны нийт жин, нэрлэсэн даац, тэргэнцэр туйлын захад очих үеийн нэг дугуйн хамгийн их босоо ба хэвтээ хүчийг тооцон зам төмрийн огтлолыг сонгоно.
A6, A7, A8 ажлын горимтой өндөр давтамжтай ажилладаг крануудад заавал QU төрлийн тусгай краны зам төмөр болон уян жийргэвчтэй (rubber pad) хүнд даацын хавчаар ашиглана.
Зам төмрийн толгойн өргөн болон дугуйн өргөн, хатуулаг (HB 300–380) нь дугуй зам хоорондын контакт даралтыг зөвшөөрөгдөх хэмжээнд барих ёстой.
Гүүрэн краны төмөр болон төмөр бетон дам нуруу, вандан краны газар дээрх цутгамал бетон суурийн хийцэд бэхэлгээний хавчаарын төрлийг нийцүүлнэ.
Монгол орны өвлийн -40°C хүйтэн, температурын тэлэлт агшилт, салхины ачаалал болон зэврэлтийг тооцон залгаасын зайн завсрыг (expansion gap) зөв төлөвлөнө.
5. Краны зам төмрийн угсралтад тавигдах шаардлага (ISO 12488-1)
Краны зам төмрийн угсралтын чанар нь явах механизм, дугуйны ашиглалтын хугацаанд шийдвэрлэх нөлөөтэй. Угсралтын үед дараах геометр үзүүлэлтүүдийг нарийн шалгана:
- Зам төмрийн алсалтын зөрүү (ΔS): Алслалтаас хамааран ±3мм-ээс ±5мм-ээс хэтрэхгүй байх
- Шулуун байдлын хүлцэл: Бүх уртын дагуу замын тэнхлэгийн хазайлт ±3мм дотор байх
- Өндрийн түвшний зөрүү: Хоёр замын хоорондох өндрийн зөрүү ≤ 10мм, нэг замын дагуух налуу ≤ 1/1500
- Залгаасын завсар ба өндрийн зөрүү: Залгаас дахь босоо болон хэвтээ зөрүү ≤ 1мм, тэлэлтийн завсар 2–5мм
- Бэхэлгээний найдвартай байдал: Тулгуур хавчаар (Rail clamps), боолтын чангалалтын момент, уян жийргэвч бүрэн бүтэн байх
6. Зам төмрийн элэгдэл, гэмтлийн түгээмэл шалтгаан ба үр дагавар
Хэвийн бус элэгдлийн үндсэн шалтгаанууд:
- Зам төмрийн алсалт нарийсах эсвэл өргөсөх геометр алдаа (зам хазайх)
- Хоёр талын замын өндрийн зөрүү үүсэж, кран муруйж явах (Skewing)
- Краны дугуйн тэнхлэгийн хазайлт, диагональ хэмжээний зөрүү
- Зам төмрийн боолт суларч, зам байрнаасаа хөдлөх
- Хөдөлгөөний огцом асаалт, тоормослолтоос үүдэлтэй контакт цохилт
Үр дагавар: Дугуйн мөөгөнцөр (реборд) эмтэрч түргэн элэгдэх, редукторын араа эвдрэх, дугуйн холхивч хагарах, краны дам нуруунд нэмэлт мушгих ачаалал өгч гагнаас цуурах аюултай.
7. Краны зам төмрийн лазер хэмжилт, техникийн үзлэг
МОКСАН ХХК-ийн инженерийн баг нь 3D оптик лазер хэмжилтийн станцаар краны замын алсалт, шулуун байдал, өндрийн түвшинг миллиметрийн нарийвчлалтай хэмжиж, дараах техникийн үйлчилгээг стандартын дагуу үзүүлдэг:
- Зам төмрийн элэгдлийг хэт авианы багажаар хэмжиж, үлдэгдэл нөөцийг тогтоох
- Краны замын шулуутгал, алсалт тохируулга болон түвшин тэгшитгэх ажил
- Эвдэрсэн, элэгдсэн рельсийг шинэ QU/P рельсээр солих, термо гагнуураар залгах
- Хөнгөн болон хүнд даацын бэхэлгээний хавчаар (Gantrail төрлийн уян бэхэлгээ) шинээр суурилуулах
- ISO 12488-1 – Краны дугуй болон замын хүлцлийн ерөнхий шаардлага
- ISO 9927-1 – Краны техникийн үзлэгийн ерөнхий шаардлага
- YB/T 5055 – Краны зориулалтын зам төмөр (QU70, QU80, QU100, QU120)
- GB/T 11264 – Хөнгөн зам төмрийн техникийн шаардлага (P24, P38)
- GB/T 2585 – Төмөр замын зориулалтын ган зам төмөр (P43, P50, P60)
- GB/T 10183.1 – Краны дугуй болон замын угсралтын хүлцэл
Дүгнэлт
Краны зам төмөр нь өргөх байгууламжийн аюулгүй, найдвартай ажиллагааг хангах суурь үндэс юм. QU70, QU80, QU100, QU120 болон P24, P38, P43, P50 рельсийг краны даац, дугуйн ачаалал, ажлын горимд нарийн тохируулан сонгож, стандартын дагуу угсран тогтмол лазер хэмжилтээр хянах нь дугуйн элэгдлийг бүрэн арилгаж, краны ашиглалтын хугацааг 20–30 жилээр уртасгах гол нөхцөл болдог.